Cursus kunstgeschiedenis | Portretten. Fascinatie met het uiterlijk | 29/10/2026
Cursus kunstgeschiedenis | Portretten. Fascinatie met het uiterlijk
Scroll door de feed van Instagram en u ziet duizenden mensen die hun obsessieve fascinatie met hun uiterlijk delen met de wereld. Wij worden overspoeld met het beeld van een ander. Dagelijks kijken miljoenen mensen naar deze digitale vloedgolf aan beelden van de ander. Het is een obsessie, een verslaving, de mensheid krijgt er geen genoeg, maar nieuw is het niet. De fascinatie van de mens voor zijn of haar uiterlijk – hoe zie ik eruit, sta ik er goed op – is van alle tijden. Vanaf het moment dat men zich door een kunstenaar liet portretteren, spelen naast de gelijkenis ook andere factoren een rol: het op dat moment geldende schoonheidsideaal, de gewenste uitstraling, de maatschappelijke positie van de geportretteerde of simpelweg de behoefte om indruk te maken door uiterlijk vertoon.
Les 1: Het zelfportret door Thera Folmer-von Oven
Voor kunstenaars was het zelfportret de manier om aan potentiële opdrachtgevers te laten zien wat ze in huis hadden. Jan van Eyck schilderde al in 1433 een zelfportret, Catharina van Hemessen was de eerste vrouwelijke schilder die zichzelf, in 1548, in haar atelier vereeuwigde. Zij werden gevolgd door een stoet van kunstenaars (m/v) die zich door middel van het zelfportret aan het publiek presenteerden: beroepsmatig achter de schildersezel, in voorname kleding om hun status te benadrukken of om te laten zien wat zij als portretschilder te bieden hadden.
Les 2: Het familieportret door Emmelie de Mol van Otterloo
Een familieportret is meer dan een afbeelding van mensen uit één familie. In de schilderkunst en de fotografie is het portret vaak een zorgvuldig samengesteld beeld waarin niet alleen de personen zelf, maar ook hun positie, status en onderlinge verhoudingen zichtbaar worden. De kleding, houding, gezichtsuitdrukking, voorwerpen en omgeving zijn zelden toevallig gekozen. In deze lezing bekijken we hoe kunstenaars door de eeuwen heen families hebben afgebeeld en welke verhalen de portretten ons vertellen. Wie wordt er prominent in beeld gebracht? Wie staat naast wie, en waarom?
Les 3: Het allegorisch portret door Thera Folmer-von Oven
Een apart genre binnen de portretkunst is het allegorische portret, waarbij de beeltenis van de opdrachtgever werd gebruikt om een bepaalde boodschap uit te dragen. Het wordt ook wel aangeduid als ‘portrait historié’ omdat het meestal om historische figuren gaat. De geportretteerde verwees door het dragen van een klassiek kostuum en de aanwezigheid van attributen naar een personage met wie hij of zij zich verbonden voelde. Echtparen die zich lieten afbeelden als het bijbelse paar Isaac en Rebecca refereerden aan de huwelijkse trouw. Bijbelse verhalen over ethisch gedrag werden bijvoorbeeld gebruikt voor groepsportretten van charitatieve instellingen.